Vincent van Gogh Oor – Feiten, Mythes en Tijdlijn van het Incident

Op kerstavond 1888 vond in het Zuid-Franse Arles een incident plaats dat de kunstgeschiedenis zou markeren. Vincent van Gogh sneed tijdens een hevige psychische crisis een groot deel van zijn linkeroor af. Wat voorafging aan dat moment, wat er precies gebeurde en welke mythes er later ontstonden, wordt in dit artikel uiteengezet op basis van historische bronnen en getuigenissen.

Het Gele Huis aan de Place Lamartaine was in de herfst van 1888 het toneel van Van Goghs ambitieuze project: een kunstenaarsgemeenschap stichten in Zuid-Frankrijk. De komst van Paul Gauguin moest dat plan versterken, maar de samenwerking verliep allesbehalve probleemloos. De spanningen tussen de twee kunstenaars bereikten een hoogtepunt in december 1888, wat uiteindelijk zou leiden tot een van de meest besproken incidenten uit de kunstgeschiedenis.

Meer dan een eeuw later blijft het verhaal van Van Goghs oor velen fascineren. Waarom sneed hij het af? Aan wie gaf hij het? En wat gebeurde er daarna? Dit artikel zet de feiten op een rij, gesteund door politierapporten, brieven en hedendaags onderzoek.

Waarom sneed Vincent van Gogh zijn oor af?

De directe aanleiding voor het incident was een felle ruzie tussen Van Gogh en Paul Gauguin. De twee kunstenaars verschilden sterk van karakter en kunstvisie. Waar Van Gogh gedreven en emotioneel was, stond Gauguin bekend als rationalistisch en afstandelijk. Hun meningsverschillen over kunstfilosofie escaleerden in de loop van hun verblijf in het Gele Huis.

Op 23 december 1888 bereikten de spanningen een kritiek punt. Historici vermoeden dat Gauguin Van Gogh openlijk confronteerde met zijn twijfels over diens werk, mogelijk zelfs met het voornemen om Arles te verlaten. Van Gogh, die al worstelde met emotionele uitputting en mogelijke psychische aandoeningen zoals een bipolaire stoornis of depressie, raakte hierdoor diep geraakt.

De precieze woorden die tijdens de ruzie werden gewisseld, zijn niet volledig gedocumenteerd. Van Goghs brieven uit die periode bevatten weinig details over het incident zelf; hij neigde ernaar het voorval te bagatelliseren en wilde het het liefst vergeten.

De spanningen tussen Van Gogh en Gauguin

De relatie tussen de twee kunstenaars was van meet af aan complex. Van Gogh bewonderde Gauguins technische vaardigheid en hoopte van hem te leren. Gauguin zag in Van Gogh een talentvolle maar onstuimige kunstenaar die nog moest rijpen. Naarmate de weken vorderden, groeiden de professionele meningsverschillen uit tot persoonlijke conflicten.

Gauguin beschreef later in zijn journaals de avond van het incident. Volgens zijn relaas stormde Van Gogh op hem af met een scheermes. Dit moment van agressie markeerde het keerpunt in hun samenwerking en leidde uiteindelijk tot Gauguins vertrek naar Parijs, nog geen vierentwintig uur na het incident.

Overzicht van het incident

Belangrijkste feiten op een rij

• Het incident vond plaats op 23 december 1888, kerstavond, in het Gele Huis te Arles.
• Van Gogh sneed een groot deel van zijn linkeroor af met een scheermes.
• De handeling volgde op een hevige ruzie met Paul Gauguin.
• Na de daad wikkelde Van Gogh het oor in papier en vertrok naar een nabijgelegen bordeel.
• De politie vond hem de volgende ochtend in kritieke toestand in zijn woning.
• Gauguin vertrok diezelfde dag naar Parijs en zou nooit meer met Van Gogh samenwerken.
• Het incident verscheen drie dagen later als nieuws in de Franse pers.

Gedocumenteerde feiten

Wat gebeurde er precies tijdens het oorincident?

De avond van 23 december 1888 verliep dramatisch. Na de ruzie met Gauguin trok Van Gogh zich terug in zijn kamer. In wat beschreven wordt als een psychische aanval pakte hij een scheermes en sneed een deel van zijn linkeroor af. De handeling vond plaats in het Gele Huis, het pand waar hij sinds september 1888 samenwoonde met Gauguin.

Wat volgde was bijzonder onthutsend. Volledig in de war wikkelde Van Gogh het afgesneden weefsel in papier. Vervolgens verliet hij het huis en begaf zich naar een bordeel in de buurt. Daar gaf hij het pakketje aan een vrouw met de woorden die later via het politierapport bekend werden: “Bewaar dit voorwerp zorgvuldig” of “Het zal nuttig zijn”.

De vrouw viel flauw bij het zien van wat ze in handen had gekregen. Hoe zij reageerde en wat er daarna met het oor gebeurde, is niet met zekerheid bekend. De precieze bestemming van het afgesneden oor blijft tot op heden onduidelijk.

De reactie van de autoriteiten

De volgende ochtend, 24 december 1888, trof de politie Van Gogh aan in zijn woning. Hij was bloedend en in shock. De autoriteiten oordeelden dat hij onmiddellijke medische zorg nodig had en brachten hem naar het ziekenhuis van Arles. Onderzoekers ter plaatse documenteerden de scène en stelden een rapport op dat later belangrijk zou worden voor historisch onderzoek.

Diezelfde dag nog verliet Gauguin Arles en reisde af naar Parijs. Hij was door de politie verhoord als verdachte, maar werd niet aangeklaagd. De officiële stelling dat Van Gogh de daad zelf had gepleegd, werd al snel vaststaand.

Medische observaties

Dokter Félix Rey, die Van Gogh behandelde in het ziekenhuis, stelde een medische schets op van de verwonding. Deze tekening, die in 1955 opnieuw werd bestudeerd via een brief, toont een incisie over de basis van het oor. Volgens deze documentatie was vrijwel het hele oor verwijderd, met slechts een smalle strook van de oorlel overgebleven.

Dit detail is van belang omdat een wijdverbreide mythe beweert dat Van Gogh slechts zijn oorlel afsneed. De medische documentatie wijst echter uit dat de schade aanzienlijk uitgebreider was. Zelfportretten die Van Gogh later schilderde, tonen zwaar verband rond zijn hoofd, wat overeenkomt met de ernst van de verwonding.

Wat zeiden getuigen en wat zijn de feiten versus mythes?

Het oorincident van Van Gogh is in de loop der tijd omgeven door talrijke mythes en misvattingen. Hedendaags historisch onderzoek, gebaseerd op politierapporten, brieven en archiefstukken, heeft veel van deze verhalen genuanceerd of weerlegd.

Feiten versus mythes

Getuigenissen en hun beperkingen

Paul Signac, een kunstenaar die Van Gogh na het incident bezocht, beschreef hem met verband en een bontmuts. Op basis van wat hij zag, concludeerde Signac dat alleen de oorlel was verwijderd. Dit leidde tot een wijdverbreid misverstand dat pas decennia later werd gecorrigeerd.

Gauguins eigen verslag van de avond is eveneens bewaard gebleven. In zijn journaals beschrijft hij de spanningen en het moment waarop Van Gogh met het scheermes op hem afkwam. Gauguin was die nacht door de politie verhoord als verdachte, hoewel hij nooit officieel is aangeklaagd.

De brieven die Van Gogh zelf over het incident schreef, bevatten opvallend weinig details. Hij koos ervoor het voorval te minimaliseren en wenste er niet over te spreken. Dit zwijgen heeft bijgedragen aan de latere mythenvorming, omdat feitelijke informatie ontbrak.

Hoe herstelde Van Gogh na het incident?

Na het incident bracht Van Gogh weken door in het ziekenhuis van Arles. Hij leed aan infecties en koorts, en zijn geheugen aan de gebeurtenissen van die avond was fragmentarisch. De medische zorg richtte zich op wondgenezing en het stabiliseren van zijn mentale toestand.

Begin januari 1889 mocht hij het ziekenhuis verlaten. Hij keerde terug naar het Gele Huis en hervatte zijn schilderwerk. De periode die volgde was productief maar onrustig. Al snel bleek dat zijn verblijf in Arles onhoudbaar was geworden.

De petitie en druk vanuit de gemeenschap

In februari 1889 organiseerden buurtbewoners een petitie waarin zij opriepen tot verwijdering van Van Gogh uit Arles. Het document verzamelde dertig handtekeningen, geen tachtig zoals soms wordt beweerd. De lokale autoriteiten namen de zorgen serieus en adviseerden Van Gogh tijdelijk te verhuizen.

De druk vanuit de gemeenschap weerspiegelde de angst en onbegrip over zijn gedrag. Hoewel het incident zelf niet de directe aanleiding was voor de petitie, droeg het bij aan het wantrouwen jegens Van Gogh.

Opname in Saint-Rémy

In mei 1889 werd Van Gogh opgenomen in het gesticht Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy-de-Provence. Deze instelling bood hem de rust en structuur die hij nodig had. Onder toezicht van artsen kon hij zijn werk voortzetten.

Het was in Saint-Rémy dat Van Gogh enkele van zijn meest iconische werken schilderde, waaronder versies van zijn zelfportretten met verbonden oor. Deze schilderijen, gemaakt op basis van herinnering, bevestigden de omvang van de verwonding zoals vastgelegd in de medische documentatie.

De samenwerking met Gauguin was definitief beëindigd. Hun korte maar intense periode samen had geleid tot een van de meest dramatische incidenten in de kunstgeschiedenis. Wat begon als een ambitieus project voor een kunstenaarsgemeenschap, eindigde in eenzaamheid en medische behandeling.

Tijdlijn van het oorincident

De gebeurtenissen die leidden tot en volgden op het oorincident kunnen in een duidelijke tijdlijn worden geplaatst. De volgende chronologie is samengesteld uit politierapporten, contemporaine nieuwsberichten en brieven.

1. Herfst 1888: Van Gogh en Gauguin wonen en werken samen in het Gele Huis in Arles, met plannen voor een kunstenaarsgemeenschap.
2. 23 december 1888 (kerstavond): Na een ruzie sneed Van Gogh tijdens een psychische aanval een deel van zijn linkeroor af met een scheermes. Hij wikkelde het in papier, ging naar een bordeel en gaf het aan een vrouw. Zij viel flauw.
3. 24 december 1888: De politie trof Van Gogh bloedend en in shock aan in zijn huis en bracht hem naar het ziekenhuis. Gauguin vertrok diezelfde dag naar Parijs.
4. 26 december 1888: Het incident werd gepubliceerd in Le Petit Journal via telegram, waarmee het nieuws zich razendsnel verspreidde als sensatieverhaal.
5. Eind december 1888 – begin 1889: Van Gogh herstelde wekenlang in het ziekenhuis van infecties en koorts. Hij schilderde later het Zelfportret met verbonden oor (1889).
6. Februari 1889: Buren startten een petitie met dertig handtekeningen om Van Gogh uit Arles te laten verwijderen.
7. Mei 1889: Opname in het gesticht Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy.

Feiten versus onzekerheden

Over het oorincident van Van Gogh bestaan zowel goed gedocumenteerde feiten als aspecten die onduidelijk blijven. Deze tweeledigheid weerspiegelt de beperkingen van historisch onderzoek naar gebeurtenissen van meer dan een eeuw geleden.

Wat vaststaat

• De exacte datum was 23 december 1888.
• De locatie was het Gele Huis in Arles.
• Van Gogh sneed een groot deel van zijn linkeroor af.
• Er ging een ruzie met Gauguin aan vooraf.
• De politie bracht hem naar het ziekenhuis.
• Gauguin vertrok diezelfde dag naar Parijs.
• Het verhaal verscheen drie dagen later in Franse kranten.

Wat onduidelijk blijft

• De exacte woorden die bij de ruzie werden gewisseld.
• De identiteit van de vrouw die het oor ontving (Gaby of Rachel).
• Wat er precies met het afgesneden oor is gebeurd.
• De huidige locatie van Van Goghs oor.
• De precieze psychische diagnose van Van Gogh.

Achtergrond en bredere context

Het oorincident vond plaats tegen de achtergrond van Van Goghs woelige periode in Zuid-Frankrijk. In september 1888 arriveerde hij in Arles met het idee een kunstenaarskolonie te stichten. De keuze voor Arles was strategisch: het heldere licht en de kleurrijke omgeving boden inspiratie die hij in Nederland en Parijs had gemist.

Het Gele Huis werd zijn thuisbasis. Hij huurde het hele pand om voldoende ruimte te hebben voor bezoekende kunstenaars. De komst van Gauguin in oktober 1888 was een hoogtepunt van dit project. De twee deelden een passie voor kunst, maar hun methodes en temperamenten verschilden fundamenteel.

Dezaanheid waarin Van Gogh werkte, wordt vaak overschaduwd door het drama van het oorincident. Toch schilderde hij in de periode voorafgaand aan het incident werken als Nachtcafé, dat de donkere kant van het stadsleven vastlegde. Zijn eenzaamheid en emotionele worstelingen weerspiegelden zich in zijn kunst.

Het incident markeerde een keerpunt. Na zijn herstel en verblijf in Saint-Rémy ging Van Gogh door met schilderen, maar zijn latere werk droeg de sporen van zijn strijd. Het oorincident werd synoniem met het beeld van de gekunstenaar, een romantische voorstelling die later door velen zou worden gevoed, maar dat grotendeels losstaat van de feitelijke gebeurtenissen.

Primaire bronnen en getuigenissen

Voor een goed begrip van het oorincident zijn verschillende primaire bronnen beschikbaar. Hoewel geen van deze bronnen een volledig beeld geeft, bieden ze samen inzicht in wat er gebeurde.

“Ik heb een vreselijke daad begaan…”

— Vincent van Gogh, in een van zijn latere brieven (precieze datering onbekend)

“Hij stormde op mij af met scheermes…”

— Paul Gauguin, beschreven in zijn journaals

Het politierapport uit Arles, gerapporteerd via telegram aan Parijse kranten, vormt een belangrijke primaire bron. De medische schets van dokter Félix Rey, herontdekt in 1955, biedt anatomisch inzicht in de omvang van de verwonding. Het Van Gogh Museum beheert daarnaast brieven en documenten die bijdragen aan het begrip van deze periode.

Samenvatting

Het oorincident van Vincent van Gogh blijft een van de meest intrigerende episodes uit de kunstgeschiedenis. Op 23 december 1888 sneed Van Gogh tijdens een psychische crisis een groot deel van zijn linkeroor af na een ruzie met Paul Gauguin. Hij wikkelde het in papier en gaf het aan een vrouw bij een bordeel, waarna de politie hem in kritieke toestand aantrof en naar het ziekenhuis bracht.

Historisch onderzoek heeft veel mythes ontkracht. Het was niet alleen de oorlel, maar vrijwel het hele oor. De ontvanger was waarschijnlijk een schoonmaakster, geen prostituee. En Gauguin sneed het niet af; Van Gogh deed het zelf. Na weken in het ziekenhuis en een kort herstel volgde opname in een gesticht, waar hij zijn meest iconische werken zou schilderen. Lees ook over A Merry Little Ex-Mas – Alles over de Netflix Kerstfilm voor meer culturele achtergronden.

Veelgestelde vragen