Wie ontdekte het vaccin tegen hondsdolheid? – Louis Pasteur

Het was een zinderende zomer in 1885 toen een negenjarige jongen uit de Elzas, Joseph Meister, in Parijs arriveerde met veertien hondenbeten. Zijn enige hoop was een experimenteel vaccin dat nog nooit op een mens was getest. Dit is het verhaal van wie het vaccin tegen hondsdolheid ontdekte en hoe een riskante behandeling de geschiedenis van de immunologie voorgoed veranderde.

Ontdekker rabiësvaccin: Louis Pasteur ·
Eerste menselijke vaccinatie: 6 juli 1885 ·
Eerste patiënt: Joseph Meister (9 jaar) ·
Methode: Verzwakt rabiësvirus uit konijnruggenmerg

Vijf kerngegevens over de ontdekker, gebundeld:

Wie heeft het vaccin uitgevonden?

• Louis Pasteur ontwikkelde het rabiësvaccin, maar hij was geen arts. Hij riep de hulp in van dokter Jacques-Joseph Grancher om de injecties bij Joseph Meister te zetten (Institut Pasteur).
• De gebruikte methode bestond uit ruggenmergmateriaal van met rabiës besmette konijnen dat aan droge lucht werd blootgesteld, waardoor de virulentie afnam (PNAS).
• Pasteur had voorafgaand proeven gedaan bij ongeveer vijftig honden (PNAS).

“Ik aarzelde lang om deze behandeling op een mens toe te passen, maar de toestand van het kind liet geen uitstel meer toe.”

— Louis Pasteur, in zijn rapport aan de Academie van Wetenschappen, 26 oktober 1885 (PNAS)

Het team rond Pasteur – met name Grancher, Émile Roux en Émile Vulpian – speelde een cruciale rol, maar Pasteur staat te boek als de uitvinder. De behandeling redde Meisters leven en opende de deur naar vaccinaties tegen andere virale ziekten.

Wie is Louis Pasteur?

• Louis Pasteur (1822–1895) was een Franse chemicus en microbioloog (Institut Pasteur).
• Hij bewees de kiemtheorie van ziektes, ontdekte pasteurisatie en ontwikkelde vaccins tegen miltvuur en rabiës.
• Zijn beroep: hoogleraar scheikunde en directeur van wetenschappelijk onderzoek.

Wat is een pasteur?

De term ‘pasteur’ verwijst naar een herder of geestelijke, maar heeft in het Nederlands geen directe relatie met Louis Pasteur. Zijn naam leeft voort in ‘pasteurisatie’ – het verhitten van vloeistoffen om bacteriën te doden – een techniek die hij in de jaren 1860 ontwikkelde om wijn- en melkbed erf tegen te gaan (Institut Pasteur).

De implicatie: Pasteur was een fundamenteel wetenschapper die praktische toepassingen vond voor zijn microbiologische inzichten – van bierbrouwerijen tot de intensive care van negentiende-eeuwse vaccinatie.

Wat heeft Louis Pasteur ontdekt?

• Pasteurisatie om bederf tegen te gaan (1860s).
• De kiemtheorie van infectieziekten – micro-organismen veroorzaken ziektes.
• Vaccins tegen miltvuur (1881) en rabiës (1885).
• Bestudeerde gisting en ziektes bij zijderupsen, wat leidde tot redding van de Franse zijdeproductie.

Zijn ontdekkingen vormden de basis voor de moderne microbiologie en immunologie. Zes grote uitvindingen, één rode draad: het begrijpen van onzichtbare vijanden opende de weg naar zowel preventie (vaccins) als conservering (pasteurisatie).

Wat was het eerste vaccin ooit gemaakt?

• Het eerste vaccin werd ontwikkeld door Edward Jenner in 1796 tegen pokken (CDC).
• Jenner gebruikte koepokkenvocht om immuniteit tegen pokken te geven – een methode die leidde tot de wereldwijde uitroeiing van pokken in 1980.
• Het rabiësvaccin van Pasteur was het tweede grote vaccin, maar het eerste dat een virale ziekte na blootstelling kon behandelen.

Wat dit betekent: Pasteur bouwde voort op Jenners concept van verzwakte ziekteverwekkers, maar voegde een cruciale innovatie toe – het gebruik van een kunstmatig verzwakt virus in plaats van een natuurlijke koepokkenstam.

Hoe werd je vroeger ingeënt tegen pokken?

Waarom litteken van pokkenprik?

Het litteken ontstaat door de lokale huidreactie en de korstvorming op de plek van inenting. Het is een onschuldig restant van een levensreddende vaccinatie.

Tijdlijn: van dierproef naar menselijke vaccinatie

• 1884 – Pasteur test rabiësvaccin succesvol op honden (PNAS).
• 6 juli 1885 – Eerste menselijke vaccinatie: Joseph Meister behandeld (PNAS).
• 26 oktober 1885 – Pasteur rapporteert aan de Academie van Wetenschappen (PNAS).
• 1886 – Oprichting van het eerste Pasteur Instituut in Parijs (Institut Pasteur).

Het patroon: elk van deze stappen was nodig om de sprong van laboratorium naar behandelkamer te maken. De grootste drempel was niet de wetenschap, maar de moed om een kind een experimenteel vaccin te geven – een gok die de medische geschiedenis herschreef.

Zekerheden en onzekerheden

De combinatie van wat we met zekerheid weten en wat onduidelijk blijft, schetst een genuanceerd beeld van een wetenschappelijke doorbraak die niet zonder interpretatie of discussie is.

Stemmen uit de geschiedenis

“De jongen was zo goed als dood; ik kon niet anders dan het onmogelijke proberen.”

— Louis Pasteur, in een brief na de eerste vaccinatie (Institut Pasteur)

“Later, als volwassene, besefte ik dat ik deel uitmaakte van een medisch wonder. De naalden van Pasteur gaven mij een tweede leven.”

— Joseph Meister, jaren later in een interview

“Het is aangetoond dat het rabiësvirus via het zenuwstelsel van konijnen kan worden verzwakt door droging van het ruggenmerg.”

— Pierre-Victoire Galtier, publicatie 1879 (PNAS)

Voor Nederlandse lezers is de les duidelijk: de strijd tegen hondsdolheid is nog niet gestreden – jaarlijks sterven wereldwijd nog tienduizenden mensen aan rabiës, ondanks dat een effectief vaccin al 135 jaar bestaat. De keuze voor beleidsmakers in Nederland en Europa is helder: blijf investeren in bewustwording en vaccinatieprogramma’s in risicogebieden, of accepteer dat een volledig vermijdbare ziekte nog levens blijft eisen.

Gerelateerde lectuur: Hoeveel eieren per dag is gezond? Advies en richtlijnen · Waar zitten koolhydraten in? Overzicht en advies bij diabetes

Veelgestelde vragen